گزارش سوم: دوازدهمین نشست علمی پیرامون بررسی تاریخ نگاری قرآن و شیوه‌های متداول

گزارش سوم:

سایت انجمن تاریخ پژوهان

دوازدهمین نشست علمی

پیرامون بررسی تاریخ نگاری قرآن و شیوه‌های متداول

سخنران: حجة‌الاسلام و المسلمین یعقوب جعفری

گزارش سوم: دوازدهمین نشست علمی پیرامون بررسی تاریخ نگاری قرآن و شیوه‌های متداول

دوازدهمین نشست علمی انجمن تاریخ پژوهان با حضور اعضای این انجمن و با سخنرانی حجة‌الاسلام والمسلمین یعقوب جعفری پیرامون «تقابل شیوه‌های قرآن در بیان رخدادهای تاریخی با شیوه‌های متداول تاریخ نگاران» برگزار گردید

سخنران این نشست، با اشاره به شیوه‌های خاص تاریخ نگاران و گزارشگران گفت: تاریخ نگاری معمول و متداول، شیوه خاصی دارد. تاریخ نگاران معمولاً ادعا دارند که در گزارش خود بی‏طرفی را رعایت می‏کنند که البته این صرفاً یک ادعاست و تاریخ نگاری همواره در خدمت هیئت ‏های حاکمه و ارباب زور بوده و الآن نیز در خدمت مقاصد خاص سیاسی استکبار جهانی است. تاریخ نگاران امروزی، معمولاً به مسائل ماوراء الطبیعه و تأثیر نیروهای غیبی توجه ندارند.

وی قرآن را از این خصوصیات مبرا دانسته و افزود: شیوه قرآن در بیان تاریخ، در تقابل با این شیوه هاست. تاریخ در قرآن حضور دارد، ولی مثل کتاب‏های معمولی، فصل به فصل و تیتربندی نیست. همه چیز در قرآن موجود است، به صورتی که انسان هر سوره ‏ای را می‏خواند، به حقیقتی دست پیدا می‏کند تاریخ در همه آیات قرآنی پراکنده است، نه به این معنی که یک کتاب تاریخی باشد قرآن از تاریخ به عنوان ابزار برای رسیدن به هدف‌های خاص استفاده کرده است؛ به همین دلیل سعی می‏کند مشابهت‏‌ها و وجوه مشترکی که میان حوادث گوناگون و در زمان‏‌های مختلف اتفاق افتاده است، پیدا کند و ارائه دهد تا منتهای الهی در تاریخ را به ما گوشزد کند و در بعضی جاها از ترجیع‏ بند استفاده کرده است.

حجةالاسلام والمسلمین جعفری، حضور خدا در تمام صحنه‌های تاریخی را از ویژگی‏‌های رخدادهای تاریخی قرآن برشمرد و خاطرنشان ساخت: تاریخ نگار هیچ‏گاه نمی‏تواند در تمام حادثه‌های تاریخی حضور داشته باشد؛ اما قرآن با حضور خداوند در تمام صحنه ها، از خلقت آدم تا به حال را روایت کرده است و در بیان برخی حوادث تاریخی اشاره می‏کند که «تو نبودی و من بودم» برای نمونه درباره حضرت موسی خطاب به پیغمبر اکرم(ص) می‏فرماید: «آن زمانی که ما به موسی فرمان دادیم تو در آنجا نبودی ولی من بودم.»

وی یادآور شد: قرآن به بعضی از جزئیات مطلب که در نظر یک تاریخ نگار اهمیت چندانی ندارد، بسیار اهمیت می‏دهد، زیرا نگاهش به تاریخ، یک نگاه ابزاری است. به عنوان نمونه در سوره توبه درباره مسئله تخلف در جهاد، صحبت شده که افراد برای نرفتن به جهاد اذن خواستند.

سخنران این نشست، تأکید قرآن بر تأثیرات نیروهای غیبی را از ویژگی‏‌های دیگر آن دانست و تصریح کرد: در مکتب‏‌های مادی امروز، تاریخ نگاران به تأثیرات نیروهای غیبی اعتقادی ندارند؛ اما قرآن در جریان جنگ بدر تصریح می‏کند که فرشتگان به کمک مؤمنین آمدند. که البته در تعداد این فرشتگان نظرات مختلفی هست؛ اما مهم این است که خداوند در قرآن از نیروهای ماوراء الطبیعه که به کمک انسان می‏آیند سخن گفته است.

وی ادامه داد: قرآن به صورت صریح و آشکار حوادث تاریخی را جانبدارانه نقل می‏کند و از طرفی که از نظر خدا حق است حمایت کرده و از باطل انتقاد می‏کند؛ یعنی برخلاف تاریخ نگاران امروزی که ادعای بی‏طرفی دارند، گزارش قرآن از حوادث جانبدارانه است. در واقع اصل قرآن بر این است که از تاریخ در راه رسیدن به هدف‏های والا استفاده کند و بر این اساس باید جانبدارانه صحبت کند تا مخاطب حق و باطل را تمیز دهد.

حجةالاسلام والمسلمین جعفری تحلیل تاریخی قرآن را از دیگر ویژگی‏‌های تاریخ نگاری آن برشمرد و افزود: قرآن علاوه بر تاریخ نگاری به تحلیل و بیان فلسفه وارد می‏شود. یک نمونه بارز آن، جریان جنگ احد است. شکست تاریخی مسلمانان را در جنگ احد این طور تحلیل می‏کند: (ان یمسسکم قرح فقد مس القوم قرح مثله و تلک الایام نداولها بین الناس و لیعلم اللّه الذین آمنوا و یتخذ منکم شهداء و اللّه لا یحب الظالمین). [1]

«نداولها» یکی از سنت‏های الهی در تاریخ است؛ یعنی دست به دست گشتن قدرت در بین مسلمانان و علت آن این است که مؤمنان مشخص شوند و نمونه‌های خالص از ناخالص جدا گردند و «واو» در ادامه آیه می‏خواهد بگوید که این‏ها یکی از دلایل است و ما نیز باید در پی علت ‏یابی این پیروزی‏ی‌ها و شکست‏‌ها باشیم.

وی درباره سمبلیک دانستن زبان قرآن در مورد بیان داستان ‏ها، خاطرنشان کرد: این بیان توسط برخی دانشمندان مصری در نیم قرن پیش مطرح شده که برای ترغیب جوان‌ها و روشنفکران به دین از آن استفاده کردند. آن‏ها معجزات قرآن را توجیه مادی کردند. مثلاً زنده کردن مردگان توسط حضرت عیسی(ع) را هدایت کردن گمراهان دانستند. در حالی که حوادث بیان شده در قرآن حقیقت عینی دارد و تخیلی نیست، البته در چگونگی آن بحث وجود دارد اما معجزات، واقعیاتی عینی هستند. مثلاً در مورد کمک فرشتگان به مؤمنان در یک نظر این است که آنها مستقیماً در جنگ شرکت کردند، اما در بعضی تفاسیر، تقویت آرامش و قوت و شجاعت در دل مؤمنان و رعب و وحشت در دل دشمنان ذکر شده است.

حجت الاسلام والمسلمین جعفری در پاسخ به سؤالی در مورد ملاک گزینش حوادث تاریخی در قرآن و عبرت‏ آموزی آیات اظهار داشت: عبرت‏ آموزی، بدون شکست از هدف‏های قرآن است؛ اما هدف اصلی قرآن، ترسیم دو جبهه حق و باطل در طول تاریخ است که پیامبران، نمایندگان جبهه حق؛ و مخالفین و کفار، نمایندگان جبهه باطل بودند؛ یعنی بیانات قرآن فقط برای عبرت ‏های اخلاقی نیست، بلکه مسئله اعتقادی هم مطرح است و البته بعضی از این موارد در کتب عهد قدیم و جدید هم بوده که عیناً مطرح شده و در بعضی جاها هم تحریفات کتب دیگر مشخص شده است.

حجت الاسلام والمسلمین جعفری در پایان سخنان خود با اشاره به مسئله جبر تأکید کرد: این که خدا همه چیز را به خودش نسبت می‏دهد به معنای جبر نیست؛ به این معناست که ما بودیم و این امکان را در وجود بشر قرار دادیم تا آزادانه یکی از دو راه را انتخاب کند؛ و این شخص با آزادی و اختیاری که ما به او داده‏‌ایم گاهی گمراه می‏شود و گاهی هدایت؛ پس نباید قائل به جبر باشیم.

[1]. آل عمران.