تضمین و اقتباس از آیات قرآن

تضمین و اقتباس از آیات قرآن

بسیاری از فقهای اسلام اقتباس و تمثّل و تضمین از متن آیات قرآن در اشعار و نوشته‌ها را جایز می‌دانند مشروط بر اینکه منجر به وهن قرآن نباشد.

در ادبیات عربی اقتباس از قرآن در شعر و نثر فراوان است به گونه‌ای که آن را به عنوان یک فن می‌دانند. مثلا ثعالبی از علمای قرن پنجم کتابی دارد به نام «الاقتباس من القرآن الکریم» که اخیرا در دو جلد چاپ شده و من نسخه‌ای از آن را به صورت pdf دارم.

از ادبیات عربی که بگذریم، حضور آیات قرآنی در شعر و نثر فارسی هم، به صورت تضمین و تلمیح و اقتباس کاملا مشهود است. سعدی در گلستان گفته:

زینهار از قرین بد زنهار         و قنا ربنا عذاب النار

و حافظ گفته:

شب وصل است و طی شد نامه هجر        سلام فیه حتی مطلع الفجر

و نیز گفته:

مرا شکیب‌ نمی‌باشد‌ای مسلمانان          ز روی خوب لکم دینکم و لی دینی

این موضوع بحث مفصلی می‌خواهد که امید است انشاء الله روزی به آن بپردازم، ولی در اینجا نوع خاصی از آن مد نظر من است که بسیار لطیف است و دو نمونه را ذکر می‌کنم:

1.نوح بن منصور سامانی از حاکمان ماوراءالنهر به حاکم اصفهان که از  اطاعت او سرپیچی می‌کرد، نامه‌ای نوشت و او را تهدید به جنگ کرد. حاکم اصفهان در پاسخ او فقط این آیه را نوشت که در سوره هود است:

یا نوح قد جادلتنا فاکثرت جدالنا فاتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقین.

2.مرحوم آیة الله العظمی سید محسن حکیم کتاب فقهی مفصلی دارد به نام مستمسک العروة  که شرحی بر کتاب عروة الوثقی از سید یزدی است. ایشان در بالای صفحه اول کتاب این آیه را آورده است که در سوره لقمان است:

و من یسلم وجهه الی الله و هو محسن فقد استمسک بالعروة الوثقی .

با توجه به نام مؤلف که محسن است و نام کتابش که مستمسکی بر عروة الوثقی است انتخاب این آیه بسیار مناسب و لطیف است.

بنده هم کتابی نوشته‌ام به نام آیات بینات و در بالای صفحه اول آن به عنوان تیمن این آیه را که در سوره عنکبوت است، آورده‌ام:

بل هو آیات بینات فی صدور الذین اوتو العلم.